Pomiar rezystancji uziemienia nie sprowadza się do przyłożenia miernika do bednarki i odczytania liczby z wyświetlacza. Ten sam uziom można zmierzyć dwa razy i dostać wyniki różniące się kilkukrotnie, jeśli sondy stoją w złych miejscach albo uziom nie został odłączony od instalacji. Wiarygodny wynik wymaga właściwej metody, poprawnego rozstawu sond i znajomości warunków gruntowych. Dopiero wtedy liczbę da się porównać z wartością wymaganą. Poniżej opisano, jak to zrobić i jak odczytać rezultat.
Co właściwie się mierzy
Rezystancja uziemienia to opór, jaki stawia grunt prądowi wpływającemu z uziomu. Prawie cała ta rezystancja koncentruje się w gruncie tuż przy uziomie, na odcinku kilku metrów, a nie w samym metalu. Dlatego wynik zależy od rezystywności gruntu (glina, piasek, skała), wilgotności, temperatury i geometrii uziomu.
Przy okazji pomiaru okazuje się, że uziom „na papierze” i uziom w terenie to dwie różne rzeczy. Połączenia mogą być skorodowane, a pręt może siedzieć w suchym nasypie zamiast w gruncie rodzimym.
Metody pomiaru
W praktyce stosuje się dwie podstawowe metody. Wybór zależy od tego, czy uziom da się odłączyć i czy jest miejsce na rozłożenie sond.
Metoda techniczna (trzyprzewodowa)
To metoda referencyjna, najdokładniejsza. Do uziomu podłącza się miernik, a w gruncie umieszcza dwie sondy pomocnicze: prądową i napięciową. Miernik wpuszcza prąd między uziom a sondę prądową, a sondą napięciową mierzy spadek napięcia w gruncie.
Sondy ustawia się w jednej linii. Sonda prądowa powinna stać w odległości co najmniej 40 m od uziomu (przy większych uziomach więcej, orientacyjnie pięciokrotność jego największego wymiaru). Sonda napięciowa stoi mniej więcej w połowie tej odległości, czyli około 20 m, co wynika z tzw. reguły 62%.
Po pierwszym odczycie sondę napięciową przesuwa się o 2–3 m w jedną i drugą stronę. Jeśli wyniki różnią się o kilka procent, pomiar jest wiarygodny. Większe rozbieżności oznaczają, że sonda znalazła się w strefie oddziaływania uziomu albo sondy prądowej, i trzeba zwiększyć rozstaw.
Uziom musi być na czas pomiaru odłączony od instalacji, zwykle na zacisku probierczym. Bez tego miernik zmierzy równoległe połączenie uziomu z całą resztą, w tym z uziemionymi urządzeniami i przewodami PE.
Metoda cęgowa
Miernik cęgowy nie wymaga sond ani rozłączania uziomu. Cęgi obejmują przewód uziemiający, indukują w nim napięcie i mierzą prąd płynący w pętli. Z ich stosunku wylicza się rezystancję.
Metoda działa tylko wtedy, gdy istnieje zamknięta pętla, czyli uziom badany plus inne uziemienia połączone równolegle (np. kilka uziemień w sieci albo uziom słupa linii). Pojedynczy, odizolowany uziom domu jednorodzinnego zmierzy się tą metodą niepoprawnie albo wcale.
Mierzona jest rezystancja pętli, a w niej inne uziemienia są połączone szeregowo z badanym. Jeśli ich rezystancja jest znikoma w porównaniu z badanym uziomem, wynik jest bliski prawdzie. Cęgi nadają się więc dobrze do szybkich kontroli okresowych, ale przy odbiorze nowego uziomu lepsza jest metoda techniczna.
Przy pomiarze metodą techniczną sondy nie powinny leżeć blisko metalowych rur, ogrodzeń ani szyn. Przewody pomiarowe nie powinny biec równolegle do siebie na długich odcinkach, bo sprzężenia zakłócają wynik.
Typowe błędy w terenie
Większość błędnych wyników wynika z kilku powtarzających się potknięć:
- zbyt mały rozstaw sond, przez co obszary oddziaływania się nakładają,
- sondy wbite w suchy, kamienisty lub utwardzony grunt (słaby kontakt, można podlać miejsce wodą),
- niewłaściwie odłączony uziom,
- luźne zaciski i niezdjęta farba lub rdza na punkcie przyłączenia,
- pomiar w pobliżu linii energetycznych lub szyn, które wprowadzają zakłócenia i prądy błądzące.
Niektóre mierzą też w jednym kierunku tylko raz. Wystarczy powtórzyć pomiar z sondami ustawionymi pod innym kątem, np. prostopadle, żeby wychwycić wpływ niejednorodnego gruntu.
Interpretacja wyników
Z czym porównać wynik
Nie ma jednej wartości „dobrej” dla każdego uziomu. Wymagania zależą od przeznaczenia. Dla instalacji odgromowych zwykle dąży się do wartości rzędu 10 Ω (przy czym nowsze normy kładą nacisk raczej na geometrię i długość uziomu niż na samą liczbę). Dla uziemień roboczych i ochronnych w sieci TT obowiązuje warunek, że iloczyn rezystancji uziemienia i prądu zadziałania zabezpieczenia nie przekroczy 50 V.
Przy wyłączniku różnicowoprądowym 30 mA teoretycznie dopuszczalna jest więc wartość około 1667 Ω. W praktyce rzadko kto się do tego zbliża, bo wynik tak wysoki wskazuje na kiepski uziom i dużą zmienność w ciągu roku. Rozsądnie jest celować w dziesiątki omów, nie tysiące.
Wartości z dokumentacji projektowej lub wymagań dla konkretnej instalacji (np. stacji, instalacji PV, urządzeń telekomunikacyjnych) mają pierwszeństwo. Przy wątpliwościach decyduje projekt.
Wpływ pory roku i gruntu
Uziom w piasku może mieć wielokrotnie wyższą rezystancję niż ten sam uziom w wilgotnej glinie, ponieważ rezystywność piasku jest rzędu setek omometrów, a gliny kilkudziesięciu. To tłumaczy, dlaczego „taki sam” uziom daje różne wyniki na sąsiednich działkach.
Wilgotność zmienia się w ciągu roku. Po długiej suszy lub w czasie mrozu, gdy grunt przemarza, rezystancja rośnie, a po deszczach spada. Pomiar po ulewie może dać wynik zaniżony i fałszywie uspokajający.
Dlatego w dokumentacji należy zapisać warunki: datę, stan pogody, wilgotność gruntu, rozstaw sond i typ miernika. Pomiar wykonany w okresie suchym jest bardziej miarodajny jako wartość „najgorszego przypadku”.
Przy kolejnych pomiarach okresowych liczy się trend. Stopniowy wzrost rezystancji z roku na rok sygnalizuje korozję uziomu lub połączeń, nawet jeśli wynik formalnie mieści się jeszcze w normie.
Co robić, gdy wynik jest za wysoki
Najpierw trzeba wykluczyć błąd pomiaru: powtórzyć go z większym rozstawem, sprawdzić zaciski i wilgotność przy sondach. Jeśli wynik się potwierdza, dalsze kroki są dość przewidywalne:
- sprawdzenie i oczyszczenie połączeń oraz wymiana skorodowanych elementów,
- wydłużenie uziomu poziomego lub dobicie kolejnych prętów pionowych (rozstaw co najmniej równy ich długości, żeby strefy się nie nakładały),
- zagłębienie uziomu w warstwy gruntu bardziej wilgotne, z reguły poniżej strefy przemarzania,
- w trudnych gruntach: uziomy głębinowe lub chemiczne dodatki obniżające rezystywność, z zastrzeżeniem że ich skuteczność bywa przejściowa.
Po każdej modyfikacji pomiar trzeba wykonać ponownie. Dodanie kolejnego pręta rzadko obniża rezystancję proporcjonalnie, więc dopiero nowy odczyt pokaże, czy poprawa jest wystarczająca.
